صلب « 1 » است يا نه ؟ با رحمت و شفقّت است يا صاحب قساوت ؟ ميل او بيشتر به هزل است يا جدّ ؟ در لهو و لعب بسيار مىكوشد يا نه ؟ بايد كه رسول در تحقيق و تشخيص اين امور ، كمال جدّ و جهد بنمايد تا اگر وقتى منازعتى در ميان آيد و ملك قصد آن پادشاه و ارادهء تسخير ناحيه‌اى يا فتح قلعه‌اى از آن ملك داشته باشد ، تصرّفى حاصل باشد . و همچنين بايد كه رسول تحقيق منازل و راهها و آبها و كوهها و عقبه‌هاى آن ولايات نمايد و بداند كه از آبها با لشكر توان گذشت يا نه ؟ و بداند كه معبرهاى آبهاى بزرگ كجاست ؟ و آزوقهء هر ناحيه چگونه است و علف كجا يافت مىشود ؟ و اتّصال هرجا به ملك بيگانه و آشنا و ارتباط هر ناحيه به هركس و لشكر هرجا و مستحفظان قلعه‌ها و كيفيّت قلاع و مواضع حصين استعلام مىنموده باشد ، نه به حدّى كه اين امور آشكار گردد و باعث توهّم و خوف ايشان شود و به تقريب آن تهييج فتنه شود ، بلكه امور مذكوره بر وجه لطيف حكيمانه كه مفضى به آفتى نباشد استعمال شود . و بايد كه با رسول جمعى باشند كه بر حقيقت حالات مطّلع باشند ، و روزنامه به تفصيل در همه باب مىنوشته باشند ، و اگر متعدّد باشند بهتر است . چه پادشاه تفصيل هريك را ملاحظه نمايد و موافقت و مخالفت آن را با يكديگر منظور دارد ، و در اين باب در خفيّه تأكيد نمايد كه از جزئيّات و كلّيات چيزى نگذارند كه ننويسند و به عرض نرسانند . و به احتياط نزديكتر آن است كه پادشاه پيش از آنكه رسولان او داخل ملك او شوند ، چون نزديك به سرحدّ رسند ، امينى بفرستد كه تفاصيل و روزنامه‌هايى كه نوشته‌اند گرفته ، سر به مهر به حضور آورد تا ايشان را راهى به تغيير آن بنابر ظهور مصلحتى نباشد و همه چيز به راستى به پادشاه رسد . و امّا آداب سلوك با ايلچيان و رسولان پادشاهان آن است كه چون ايلچى به سرحدّ ملك برسد ، امير سرحدّ قاصدى به سرعت بفرستد و عرض نمايد كه كيست كه مىآيد و با او چند سوار و پياده است و آلت و تجمّل او به چه اندازه است و به چه كار آيد ؟ و امير سرحدّ نسبت به ايشان مهربانى بر وجه مقرّر بنمايد ، و معتمدان همراه كند تا ايشان را به

--> ( 1 ) . استوار ، قوى .